Een skitocht in de wildernis plannen
Dit Basecamp-artikel is een gids voor het plannen van een skitocht, bedoeld om je te helpen bij het nemen van beslissingen en het inschatten van een gekozen skitocht, en om de risico’s zo klein mogelijk te houden. Naast de planningsfase thuis en het ter plaatse beoordelen van de situatie tijdens elke etappe van de tocht, gaan we ook in op de factoren ‘omstandigheden’, ‘terrein’ en ‘mensen’, en de invloed die deze kunnen hebben.
Om alle invloeden en factoren in ogenschouw te nemen en te analyseren en de juiste conclusies te trekken, heb je gedegen kennis nodig van het weer en de lawineomstandigheden, de terreinkenmerken, de routes, de groepsdynamiek en het gebruik van veiligheidsuitrusting. Een gestructureerde aanpak en duidelijke regels voorkomen fouten, beperken het risico tot een minimum en vergroten de veiligheid. Daarom is er een gestandaardiseerde aanpak voor lawinerisicobeoordeling opgesteld.
Van de planningsfase thuis tot het skiën door ongerepte poedersneeuw: het 3x3-model van Werner Munter verdeelt het hele proces van tochtplanning in drie afzonderlijke stappen (planning, lokale beoordeling en individuele hellingbeoordeling), waarbij drie factoren (omstandigheden, terrein en mensen) voortdurend opnieuw moeten worden beoordeeld. De beoordeling hiervan volgt het DCMR-systeem (Danger, Consequences, Measures, Risk), dat in elk van de drie stappen wordt gebruikt:
- Planning
- Beoordeling ter plaatse
- Individuele hellingsbeoordeling
DCMR kan in 4 stappen worden onderverdeeld:
DCMR-systeem
Deze drie aspecten samen – gevaar, gevolgen en maatregelen – bepalen het risico. Met andere woorden: de kans op een lawine (D = gevaar), vermenigvuldigd met de gevolgen (C), minus eventuele maatregelen (M) die je kunt nemen, is gelijk aan het risiconiveau (R) dat je moet vaststellen om een beslissing te kunnen nemen. De formule is bedoeld als een kwalitatief kader en niet als een wiskundige berekening voor het inschatten van lawinerisico: lawinegevaar en mogelijke gevolgen worden afgewogen tegen mogelijke maatregelen om blootstelling en risico te verminderen. Samen helpen deze factoren om de situatie in te schatten en een weloverwogen beslissing te nemen.
Het is belangrijk om ook rekening te houden met de risicobereidheid van iedereen in de groep, en om openlijk over de situatie te praten, zodat anderen een weloverwogen beslissing kunnen nemen.
3x3-matrix volgens Werner Munter
Stap 1: Planning
Een goede tochtplanning is de basis voor een geslaagde ervaring in de bergen en helpt mogelijke risico’s te beperken. Omdat we in dit stadium meestal nog geen inzichten hebben uit het terrein zelf, moeten we bij het kiezen van het gebied en de route uitgaan van de gegevens die we wel hebben. Naast kaarten en gidsen zijn dat vooral de weersvoorspelling en het lawinebericht voor een bepaalde regio.
Hoe was het weer de afgelopen dagen?
Wat is de weersvoorspelling voor vandaag?
Wat zeggen de temperaturen ons?
Hoe hoog is het lawinegevaar vandaag?
Voorwaarden
- Lawinebericht
- Weerbericht
- Toerportalen op internet
- Tijdstip / seizoen
- Meer informatie
Terrein
- Stel de route samen op een kaart op schaal 1:25.000, inclusief alternatieve routes
- Reisgidsen en skitochtkaarten
- Zoek de belangrijkste stukken op en beoordeel ze
- Informatie van lokale experts
Mensen
- Wie komt er? Hoe groot is de groep?
- Maak duidelijk wat de verantwoordelijkheden en verwachtingen van de deelnemers zijn
- Samenstelling en leiding van de groep
- Uitrusting
- Tijdschema
Europese lawinegevaarschaal
Het gemelde lawinegevaarniveau geeft ons een eerste houvast en een algemeen beeld van het regionale lawinegevaar. Op een schaal van 1 tot 5 wordt het lawinegevaarniveau aangegeven aan de hand van de volgende parameters: Het gevaarniveau houdt rekening met de kans op een lawine, de ruimtelijke spreiding van de gevaarlijke gebieden en de verwachte omvang en frequentie van lawines.
Variaties of combinaties van deze variabelen bepalen het lawinegevaarniveau. Het lawinerisico stijgt van niveau 1 (laag), 2 (matig), 3 (aanzienlijk), 4 (hoog) en 5 (zeer hoog), maar niet op een lineaire manier. Het lawinegevaar neemt meestal exponentieel toe (d.w.z. niveau 3 is niet simpelweg één niveau hoger dan 2, maar mogelijk twee keer zo hoog).
Wat voor soort lawinegevaar is er, en hoe groot is de kans op een lawine vandaag?
De gegevens uit het lawineverslag helpen je om je te richten op de huidige lawineproblemen. In heel Europa worden zes soorten lawineproblemen onderscheiden: verse sneeuw, windplaten, aanhoudende zwakke lagen, natte sneeuw, glijdende sneeuw en lawinegevoelige situaties. Deze kunnen zowel afzonderlijk als in combinatie voorkomen. Voor de duidelijkheid wordt er altijd een beschrijving van het gevaar bijgegeven. Dit geeft meer gedetailleerde informatie over gevaarlijke plekken, terreinkenmerken, hellingen met windplaten, bergkammen, geulen, kuilen, de verwachte omvang van de lawine, de kans dat er een lawine loskomt, veranderingen in het lawinegevaar binnen de voorspellingsperiode, enzovoort.
Waar zijn vandaag de gevaarlijke plekken?
De locatie van gevaarlijke plekken wordt vastgesteld aan de hand van de hellingsrichting (oriëntatie) en hoogtegegevens. Zo kun je de route en de topografie van de geplande tocht, zoals beschreven in de gids, nog eens controleren en, als het nodig is, een alternatieve route kiezen. Om gevaarlijke plekken te herkennen, moet je alle kritieke punten markeren met behulp van de 30°-hellingsmethode en vervolgens de beslissingspunten langs de route bepalen. Dit houdt in dat je op de kaart alle hellingen markeert die steiler zijn dan 30° langs of boven de route en deze aanmerkt als potentieel lawinegebied. Als het onwaarschijnlijk is dat er lawines op afstand worden veroorzaakt of dat er natuurlijke lawines ontstaan, kun je deze informatie ook meenemen bij het beoordelen van aangrenzende hellingen boven de geplande route.
Naast de categorieën ‘omstandigheden’ en ‘terrein’ is ook de categorie ‘mensen’ belangrijk bij het plannen. Hiermee bedoelen we de grootte van de groep en hun vaardigheidsniveau (technisch en fysiek), hun motivatie (een familieskitour of een freeride-tour) en hun uitrusting, die ook van invloed zijn op de perceptie van gevaar en de keuze van de tocht. De hele groep moet zich bovendien volledig bewust zijn van het risiconiveau, het hierover eens zijn en blijk geven van voldoende vaardigheden op het gebied van risicobeheer.
Zodra je de bovenstaande stappen hebt doorlopen en er overeenstemming is bereikt over een tochtroute, is het een goed idee om de route, inclusief eventuele knelpunten of punten waar je een beslissing moet nemen, in te tekenen op een papieren kaart of met behulp van een online planningstool zoals White Risk of Fatmap, zodat je er tijdens de tocht naar kunt kijken.
Stap 2: Beoordeling ter plaatse
Zodra je een route hebt gekozen, is de volgende stap in de risicobeoordeling de beoordeling ter plaatse. Hier vergelijk je de gegevens uit het lawinebulletin over het gevareniveau met de daadwerkelijke omstandigheden in het terrein. En dit doe je niet slechts één keer, maar ‘doorlopend’ gedurende de hele dag, omdat de omstandigheden snel kunnen veranderen. Het weer, het terrein, je vaardigheden en de conditie van de groep moeten ook voortdurend opnieuw worden beoordeeld. Deze observaties ter plaatse kunnen ertoe leiden dat je een alternatieve route kiest, of zelfs de tocht afbreekt. Ook hier begeleidt het DCMR-systeem dit proces.
Als het om de ‘menselijke’ factor gaat, is open communicatie cruciaal. Het bespreken van de voorspellingen uit het lawineverslag, de waargenomen omstandigheden, de terreinbeoordeling, het controleren van je partner (lawinepieper) en duidelijke communicatie over maatregelen die je kunt nemen en persoonlijke verantwoordelijkheid zijn andere essentiële, mogelijk levensreddende elementen. Dit helpt om de kennis en het risicobewustzijn binnen de groep te vergroten en draagt bij aan weloverwogen besluitvorming en risicobeperking.
Houd het continu in de gaten en pas de planning zo nodig aan:
1. Wat is op dit moment het grootste probleem?
2. Hoe ernstig is het?
3. Waar speelt het zich af?
Voorwaarden
- Let op waarschuwingssignalen
- Lawinegevaar: Is de situatie gunstig?
- Komt het lawinebericht overeen met de omstandigheden in dit gebied?
- Huidige weersomstandigheden, weersvoorspelling
- Zichtbaarheid
Terrein
- Inzicht in de belangrijkste punten
- Mogelijke gevaarlijke plekken
- Route en mogelijke alternatieven
- Bestaande paden in de omgeving
Mensen
- LVS-controle (LVS: lawinezoeker: een elektronisch apparaat waarmee je mensen kunt lokaliseren die onder een lawine bedolven zijn.)
- Uitrusting controleren
- Welzijn van de groep en individuen Is het tijdschema haalbaar?
- Cognitieve vooroordelen en perceptieval
- Andere groepen
- Een feedbackcultuur opbouwen
- Groepsdynamische processen
Lees meer van onze expert, Ben Reuter, over CT- en ECT-stabiliteitstests in een sneeuwprofiel
Ben laat je zien hoe je een sneeuwprofiel maakt
Stap 3: Beoordeling van de individuele helling
Tijdens de hele skitocht moet elke afdaling afzonderlijk worden beoordeeld volgens het DCMR-systeem. Hierbij wordt een definitieve afweging gemaakt van de risico’s, de skiroute door de afdaling en de veiligheidsmaatregelen, tot en met de beslissing om de tocht af te breken. Afhankelijk van je ervaring, kennis en voorkeur zijn er ook nog andere manieren om een beslissing te nemen.
Voor meer ervaren backcountry-skiërs die niet alleen de basispatronen van het sneeuwpakket herkennen en begrijpen, maar ook wat basiskennis hebben van sneeuwanalyse en goed zijn in het beoordelen van de stabiliteit van het sneeuwpakket, zijn er andere mogelijkheden, zoals het graven van een sneeuwput of het uitvoeren van een stabiliteitstest om de huidige omstandigheden op de helling te beoordelen.
Komen de eerdere aannames overeen met hoe de helling er in werkelijkheid uitziet?
Gaan we of niet?
Definitieve beslissing
De uiteindelijke beslissing kan op verschillende manieren uitvallen:
- “Niet doen”, als het risico te groot is,
- Vermijden, als er een alternatieve route in de buurt is met minder risico,
- De gevolgen beperken door wat afstand te houden of één voor één te skiën om de impact te verminderen,
- “Doen”, zoals gepland.
Als we besluiten om ‘te gaan’, moeten we de tactiek nog een keer doornemen en afspreken voordat we vertrekken. Wat doen we als er een lawine komt? Waar is het risico het grootst? Waar zijn geschikte wacht- of verzamelpunten? Waar komt een lawine uit? Hoeveel mensen zijn er op de helling? Wie moet er als eerste skiën? Is iedereen zich bewust van het risico? Maar ook: Kan ik een rationele beslissing nemen of heb ik het gevoel dat ik iets moet bewijzen? Zit er een ‘heethoofd’ tussen ons? Ben ik dapper genoeg om het oneens te zijn met de groep?
Een gedetailleerde analyse van de gevolgen van een lawine is belangrijk om het risico zo klein mogelijk te houden, maar tegelijkertijd moet je er rekening mee houden dat een lawinegevaar nooit met absolute zekerheid kan worden ingeschat en dat mensen fouten maken. Hoe groter de gevolgen, hoe unaniemer de beslissing binnen de groep moet zijn.
Overpeinzing
Wat ik van de rondleiding heb geleerd: achteraf even nadenken
Waren er nog verrassingen?
Wat zou ik de volgende keer anders doen?
Neem deze ervaring mee naar je volgende tour.
Ben Reuter
Ben Reuter is berggids, sneeuwonderzoeker en plaatsvervangend hoofd van de lawinewaarschuwingsdienst bij Météo France, en daarnaast ook ambassadeur voor deuter.
